Je hebt een bak van 40 liter staan met een paar guppy's, en het filter dat erbij zat maakt een zeurend geluid en zuigt het halve voer op. Of je zet een kweekbak op voor jonge garnalen en wilt voorkomen dat de kleintjes in de zuigmond verdwijnen. In beide gevallen komt een sponsfilter aquarium-houders vaak als eerste oplossing te binnen, en terecht. Het is een eenvoudig, goedkoop en betrouwbaar filter, maar alleen als je het juiste type bij de juiste bak kiest.
Een sponsfilter is een blok schuimrubber dat water door zich heen laat stromen. De stroming komt niet van een motor in het filter zelf, maar van lucht die een luchtpomp via een slangetje in de opstijgbuis blaast. De opstijgende luchtbellen trekken water mee door de spons. Vuildeeltjes blijven in de spons hangen en nuttige bacteriën groeien op het oppervlak en in de poriën.
Sponsfilter aquarium: de keuze per situatie
Het type dat je nodig hebt, hangt vooral af van de inhoud van je bak en van wat erin zwemt. Dit is de vuistregel in het kort:
- Heel kleine bak, quarantainebak of hospitaalbak: een compact spons-mini-filter met slang. Je kunt er ook twee gebruiken, bijvoorbeeld een in de hoofdbak en een in een reservebak.
- Bak tot ongeveer 45 liter: een staand sponsfilter in de kleinste of middelste maat. Geschikt voor een kleine gezelschapsbak met kleine vissen.
- Garnalenbak of kweekbak tot ongeveer 60 liter: een dubbel sponsfilter dat als garnalenveilig wordt aangeboden. Twee sponzen geven meer oppervlak voor bacteriën.
- Bak tot ongeveer 100 liter: een sponsfilter in maat L, als de bezetting rustig blijft.
- Grotere bak of extra biologische capaciteit: een dubbel sponsfilter met keramisch filtermateriaal, bedoeld voor bakken tot 200 liter, bijvoorbeeld als aanvulling op een bestaand filter.
De bovenstaande litergrenzen zijn indicaties van de aanbieders. Reken er zelf een marge bij. Een bak met veel vis of grote, vuile eters heeft meer filtering nodig dan de maximale inhoud op de verpakking doet vermoeden.
Wat een sponsfilter wel en niet doet
Een sponsfilter doet twee dingen: mechanisch vuil opvangen en biologisch afval omzetten. Bacteriën op de spons zetten ammonium en nitriet om in nitraat. Dat is het proces dat je ook uitgelegd ziet in het artikel over de watercyclus.
Chemische filtratie zit er niet in. Je kunt dus geen actieve kool of een medicijnfilter in een standaard sponsfilter stoppen. Voor medicijnen of het weghalen van geurstoffen heb je een ander filtertype nodig.
Ook de stroming is mild. Dat is precies waarom het filter zo geliefd is bij jonge vis en garnalen. Het is tegelijk de reden dat een sponsfilter in een grote, drukke bak nooit het enige filter hoeft te zijn.
Wist je dat?
Bij stroomuitval stopt de waterstroom door een sponsfilter, tenzij de luchtpomp een werkende noodvoeding heeft, maar de bacteriën hebben zuurstof nodig. Bij langdurige stilstand kan zuurstoftekort de biologische filtering verminderen en kan afbrekend vuil het water belasten. Hoe snel dat gebeurt, hangt af van de vervuiling, temperatuur en beschikbare zuurstof. Controleer na een stroomstoring dus het water.
Voor wie werkt een sponsfilter het best?
Voor beginners met een kleine bak werkt een staand sponsfilter het best, omdat er niets stuk kan gaan behalve de luchtpomp. Er zit geen waaier in die vastloopt en geen slang die lekt. Je hoeft alleen de pomp, de slang en de spons in de gaten te houden.
Voor garnalen en jonge vis is het sponsfilter ook geschikt, omdat de zuigkracht laag is en de kleintjes op de spons zelf kunnen grazen. Kies bij kleine garnalen en larven wel een fijne spons zonder scherpe randen en let op dat er geen opening is waarin de dieren kunnen kruipen. Meer over zo'n opzet lees je bij garnalen in het aquarium.
Voor een kweekbak of quarantainebak is het zelfs een van de makkelijkste oplossingen. Je kunt het filter in een paar minuten verplaatsen naar een andere bak, zonder een buitenfilter leeg te hoeven halen.
Wanneer is een sponsfilter niet genoeg?
Bij een bak boven de 100 liter met veel vis, of met grote, vuile vissen zoals goudvissen en cichliden, komt een enkel sponsfilter al snel tekort. De spons slibt dicht en de stroming is te zwak om het vuil weg te krijgen. Dan is een buiten- of binnenfilter met motor beter, eventueel aangevuld met een sponsfilter als extra biologische capaciteit. Een vergelijking daarvan vind je in het artikel over de beste aquariumfilter.
Valkuilen bij een sponsfilter
Een sponsfilter is simpel, maar niet zonder nadelen. Dit valt vaak tegen:
- Je hebt een luchtpomp nodig. Die is bij de meeste sponsfilters niet inbegrepen. Zonder pomp en slang staat het filter stil. Lees ook wanneer een luchtpomp voor je aquarium zinvol is.
- Het ziet er bulkig uit. Een blok spons in een opgeruimde bak valt op. Zwarte spons valt in een donkere bak minder op dan een lichte.
- Luchtbellen kunnen lawaai maken. De bubbels breken aan het oppervlak, en dat hoor je in een stille kamer. Een luchtpomp die te krachtig is, maakt het erger.
- De spons slibt dicht. Bij veel vuil of overvoeren zakt de capaciteit snel. Je merkt het aan minder bellen uit de buis en aan troebeler water.
- Nitraat blijft. Het filter zet afval om, maar haalt nitraat niet uit het water. Water verversen blijft dus nodig.
Tip
Plaats een terugslagventiel in de luchtslang, boven de waterspiegel van de bak. Valt de pomp uit of staat hij lager dan de bak, dan kan het water anders via de slang terugstromen en je kamer onder water zetten.
Zo zet je een sponsfilter goed in gebruik
Plaats het filter op een plek waar het water goed rond de spons kan stromen, liefst niet vlak tegen de achterwand. Zet de luchtpomp boven de waterlijn of gebruik een terugslagventiel. Regel de luchtstroom zo, dat je een rustige stroom bellen ziet en geen vulkaan.
De bacteriën hebben tijd nodig om te groeien. Reken op enkele weken voordat een nieuwe spons in een nieuwe bak echt biologisch werkt. Heb je al een bak draaien, dan kun je het proces versnellen door een stuk spons of een sponsfilter uit die bak een tijd in de nieuwe bak mee te laten draaien. Zo breng je de bacteriën direct over.
Onderhoud en schoonmaken
Knijp de spons ongeveer elke 2 tot 4 weken uit in een emmer met water dat je bij een waterwissel uit de bak haalt. Gebruik geen kraanwater, want chloor kan de bacteriën doden. Wring niet tot de spons helemaal schoon is, maar tot het ergste vuil eruit is. Ook een nieuwe spons vangt vuil op, maar voor biologische filtratie moet zich eerst een bacteriekolonie ontwikkelen.
Doe dit niet op dezelfde dag dat je ook andere filters schoonmaakt. Zo houd je altijd genoeg bacteriën over. De volledige werkwijze vind je in het artikel over aquariumfilter schoonmaken.
Maat kiezen: liever ruim dan krap
Kies een sponsfilter dat een maat groter is dan het minimum voor je bak. Een filter voor 60 liter in een bak van precies 60 liter heeft geen reserve. Met een tweede filter, of een dubbel exemplaar, vang je storing of onderhoud beter op.
Combineren kan ook. Twee kleine sponsfilters in een bak van 80 liter geven meer reserve dan een enkel filter in maat L. Bij onderhoud haal je dan nooit alle bacteriën tegelijk uit het water.
Let verder op de zuigmond en de afmetingen van de opstijgbuis. Een buis met een brede opening en een gladde afwerking is veiliger voor garnalen en jonge vis dan een buis met scherpe randen.
Kort samengevat
Een sponsfilter is een stil, zacht en eenvoudig filter voor kleine bakken, garnalenbakken en kweek- of quarantainebakken. Kies voor een heel kleine bak een mini-sponsfilter, voor 45 liter een staand filter in maat S-M of M, voor een garnalenbak van 60 liter een dubbel sponsfilter en voor 100 liter maat L. Hij heeft een luchtpomp nodig, haalt geen nitraat weg en slibt dicht als de bak te vol zit. Knijp de spons elke 2 tot 4 weken uit in aquariumwater en gebruik een terugslagventiel in de luchtslang.
Marcel Kuperus
Oprichter & Hoofdredacteur bij Aquariumwereld. Onafhankelijk advies over aquaria en aquariumbenodigdheden, gebaseerd op specificaties, prijzen en ervaringen van gebruikers.
